احمد اقتداری

احمد اقتداری، مشهور به «پدر مطالعات خلیج فارس»، آموزگار، وکیل دادگستری، نویسنده، مورخ و جغرافی‌دان ایرانی و رئیس دفتر مطالعات خلیج‌فارس در مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی بود. عمده شهرت وی به علت پژوهش در خلیج فارس است. وی که از خوانین گراش است، تمام سواحل خلیج فارس و دریای عمان را برای کار تحقیقاتی‌اش پیاده طی کرده و از دوران جوانی شروع به نقشه‌برداری تمام این سواحل کرده‌است. جلال آل احمد ، اقتداری و دو دوست محققش، ایرج افشار و منوچهر ستوده ، را با عنوان «سه تفنگدار» و «گورنگار» توصیف می‌کرد؛ چرا که این سه‌نفر با همراهی همدیگر بسیاری از اسناد تاریخی و بناهای کهن ایران را معرفی کردند.

کتاب مروارید خلیج فارس در خصوص پژوهش‌های ایران‌شناسی وی نوشته شده‌است و فیلم مستند «به ایران جاودانی‌ام» در مورد زندگی او ساخته شده‌است.

کتاب خلیج‌فارس به قلم اقتداری، جایزه ویژه یونسکو در ایران را به خود اختصاص داده و تاکنون چندین بار تجدید چاپ شده‌است. این کتاب در برگیرنده مطالبی در باب آداب و رسوم خطه خلیج‌فارس، تجارت و کشتیرانی این منطقه، نام خلیج‌فارس در متون و نقشه‌ها، مداخلات انگلیس و روسیه در خلیج‌فارس، تأثیرات انقلاب مشروطه بر خلیج‌فارس و… است.

زندگی شخصی

وی در سال ۱۳۰۴ در شهر گراش در فارس به دنیا آمد و تحصیلاتش را در لار سپری کرد. پدر احمد اقتداری، مرتضی قلی‌خان اقتداری و مادرش انیس‌خانم اقتداری، هر دو از شهر گراش و از نوادگان فتح‌علی‌خان بیگلربیگی گراشی، حاکم لارستان و بنادر خلیج فارس در دوره قاجار بودند. او در ۱۳۲۳ با قمرخانم اقتداری فرزند قهرمان‌خان اقتداری ازدواج کرد که حاصل این ازدواج چهار فرزند به نام‌های افشین، میترا، امید و آرزو است. او در جوانی در یک کوهنوردی با ایرج افشار آشنا می‌شود و دوستی‌ای بین آن‌ها شکل می‌گیرد که تا آخر عمر ادامه می‌یابد. همین دوستی موجب ورود اقتداری به دنیای ایران‌شناسی می‌شود.

تحصیلات

احمدخان دورهٔ ابتدایی و دبیرستان خود را در شهر لار و دانشسرای مقدماتی شیراز گذراند. پس از اتمام دورهٔ سربازی در سال ۱۳۲۷ به‌مدت دو سال تحصیلی ریاست فرهنگ لارستان و بنادر خلیج‌فارس را به عهده داشت. پس از آن ضمن تحصیل در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران به تدریس در دبیرستان‌های تهران مشغول شد.

وی در سال ۱۳۲۸ که نخستین کنکور دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی تهران برگزار می‌شد، در این دانشگاه پذیرفته و در سال ۱۳۳۴ موفق به اخذ اجازه وکالت پایه یکم دادگستری شد تا علاوه بر ۳۰ سال معلمی، چهل سال هم در شغل وکالت دادگستری خدمت کند.

در سال ۱۳۴۸ از وزارت فرهنگ بازنشسته شد و بنا به پیشنهاد حمید عنایت و تصویب دانشگاه تهران ، از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۶ در دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی به تدریس پرداخت.

خدمات در منطقه لارستان

اقتداری در دههٔ ۲۰ خورشیدی با عبد الرحمان فرامرزی  آشنا می‌شود. این آشنایی موجب می‌شود تا او به عنوان رئیس فرهنگ لارستان و بنادر خلیج‌فارس انتخاب شود. او در این دوره نخستین مدرسه در مقطع دبیرستان در شهر لار را پایه‌گذاری می‌کند. همچنین در دوره‌ای که ریاست فرهنگ بنادر جنوب را برعهده داشت، ۲۳۶ مدرسه را در لارستان و بنادر و جزایر جنوبی ایران راه‌اندازی کرد. اداره امور بنادر و جزایر جنوب ایران، مسئولیتی به جای مانده از اجداد او یعنی امام قلی خان در دوران صفویه بود.

در سال ۱۳۲۸ به عنوان وکیل مردم لارستان در مجلس شورای ملی انتخاب شد اما پس از انتخاب توسط مردم، او را به زندان انداختند و کسی دیگر جای او به مجلس رفت. در دورهٔ ریاست فرهنگ لارستان و بنادر، اقتداری نامه‌ای شدیدالحن به علی اکبر سیاسی ، وزیر فرهنگ، می‌نویسد و از وضعیت اسفناک زندگی مردم در هرمزگان و لارستان شکایت می‌کند. همین نامه باعث می‌شود به او اتهام وابستگی به حزب توده وارد شود و باعث انتقال وی به آموزش و پرورش تهران می‌شود.

بخش بزرگی از مکتوبات و پژوهش‌های انجام‌شده در حوزهٔ زبان‌شناسی و تاریخ مردم لارستان و گراش حاصل تلاش‌های احمد اقتداری است و دیگر پژوهشگران از منابعی که او معرفی کرده‌است بهره می‌برند. دیوان شیدای گراشی، کتاب باغستان و تفسیر و گل و برگ از منابعی محسوب می‌شوند که نخستین‌بار اقتداری آن‌ها را یافته و تصحیح کرده‌است.

کتاب وقایع مشروطه در لارستان و بنادر یکی از مهمترین آثار اقتداری است که به اهمیت شهرهای جنوب فارس در عصر قاجار می‌پردازد. هرچند این کتاب به دلیل حساسیت‌های محلی هیچ‌وقت اجازه چاپ نگرفته‌است.

گردش در حوزه خلیج‌فارس

احمد در ۱۳۴۱ برای نخستین‌بار در سمیناری که به خلیج‌فارس می‌پرداخت شرکت کرد. این سمینار که به همت  سید محمد محیط طباطبایی و ریاست سعید نفسی برگزار می‌شد، نخستین گام‌های اقتداری را برای شناخت خلیج فارس به همراه داشت. سپس از ۱۳۴۳ در سازمان جلب سیاحان به عنوان معلم و کارشناس مشغول به کار شد. او در این سمینار به سخنرانی در باب فولکلور و فرهنگ عامه خلیج‌فارس پرداخت. او در این جلسه به پروفسور گیرشمن ، مورخ و باستان‌شناس مشهور فرانسوی، که در باب جزیره خارک  به زبان فرانسه سخنرانی می‌کرد، یادآور شد که چندین بار به جای خلیج‌فارس، به گفتن خلیج اکتفا کرده‌است که این هوشیاری منجر به عذرخواهی گیرشمن از حضار و مردم ایران شد.

مسافرت‌های تحقیقاتی او بین سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۶ در سواحل جنوبی ایران (از مسیرهای بندر دیلم، جاسک، بندر ریگ، زاهدان، چابهار و بندر تیس) باعث به وجود آمدن و تألیف کتاب‌هایی همچون دیار شهریاران و تهیهٔ ۴۰۰۰ قطعه عکس از آثار تاریخی شد که در شناختن و شناساندن تاریخ و فرهنگ نواحی جنوبی ایران و سواحل خلیج‌فارس حائز اهمیت است.

پس از انتشار کتاب خلیج‌فارس، بنا به درخواست احسان اشراقی، رئیس گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و تأیید صلاحیت علمی، او از سوی دانشگاه تهران برای تدریس «تاریخ تمدن در خلیج‌فارس» دعوت شد. اما به خاطر مشغلهٔ زیاد نتوانست در این کرسی مشغول به کار شود.

در ۱۳۴۶ از سوی دولت ایران به عنوان کارشناس گردشگری به عربستان، عراق و لبنان اعزام شد. در ۱۳۴۹ در کنگرهٔ ایران‌شناسی (کنگرهٔ تحقیقات ایرانی) که به همت ایرج افشار برپا شده بود شرکت کرد.

اقتداری مطالعات وسیعی در آثار گذشتگان و تحقیقات میدانی زیادی در رزومهٔ خود دارد. حاصل این پژوهش‌ها او به خاطر همین مطالعات و پژوهش‌ها به تدریس در رشته تاریخ در مقطع دکتری دانشگاه تهران دعوت شد.

محمد رضا شفیعی کدکنی، نویسنده و پژوهشگر، دربارهٔ پژوهش‌های اقتداری می‌گوید: «خلیج‌فارس قلب ایران است و دکتر احمد اقتداری، قلب خلیج‌فارس.»

آثار

آثار اقتداری منحصر به رشتهٔ خاصی نیست. او در زمینهٔ جغرافیا، فرهنگ عامه، زبان‌شناسی، ادبیات کهن ایران، سندشناسی آثار متعددی دارد. این در کنار ترجمه‌هایی است که با دخترش امید اقتداری منتشر کرده‌است. اقتداری حدود چهل کتاب و بیش از ۱۰۰ مقاله علمی به چاپ رسانده‌است. در میان آثار او از تصحیح و همت گماردن به انتشار دیوان اشعار شاعران، ترجمه آثار تحقیقی نویسندگان و پژوهشگران غیرایرانی تا چاپ قصه‌های مثنوی، منطق‌الطیر و هزار و یک شب و همچنین تحقیقات علمی در زمینه لهجه‌شناسی، زبان و فرهنگ مناطق مختلف کشور دیده می‌شود.

اقتداری در سال ۱۳۷۲، زندگینامهٔ خودنوشت خود را با نام «کاروان عمر» منتشر می‌کند که کتابی است پیرامون خاطرات سیاسی فرهنگی او در سن ۷۰ سالگی. همچنین او ۱۷ اثر چاپ نشده دارد.