پهپاد

پرندهٔ هدایت‌پذیر از دور یا به‌اختصار: پهپاد که به آن هواپیمای بدون سرنشین نیز می‌گویند، نوعی هواگرد هدایت‌پذیر از راه دور بی‌خلبان است.

بیشترین سرمایه‌گذاری در جهان در زمینهٔ ساخت و تجهیز پهپادها را وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا انجام داده‌است؛ به‌طوری‌که بین سال‌های 1990 تا 1995 حدود سه میلیارد دلار هزینه برای طراحی و ساخت و تجهیز پهپادها هزینه کرده‌است. حادثه 11 سپتامبر 2001  باعث شد تا دولت آمریکا بودجهٔ بیشتری را به طراحی و ساخت و تجهیز پهپادها اختصاص دهد. بر اساس آخرین برآوردها ارزش این صنعت در سال ۲۰۲۰، بالغ بر ۱۲۷ میلیارد دلار خواهد شد.

نشریه هیل در سال ۲۰۱۹ نوشت ایران در حال تبدیل شدن به یک ابرقدرت پهپادی است. ایران در این زمینه پیشرفت چشم‌گیری داشته‌است.

 

تاریخچه

در سال ۱۸۴۹ اتریش، بالن پر از بمب بدون سرنشینی را برای حمله به ونیز فرستاد. نوآوری پهپاد در سال ۱۹۰۰ آغاز شد و در اصل برای آموزش پرسنل نظامی متمرکز شده بود. 

توسعه پهپاد در طی جنگ جهانی اول تا هنگامی که شرکت هواپیمایی دیتون-رایت یک اژدر هوایی بدون سرنشین که در یک زمان از پیش تعیین شده منفجر شد، ادامه یافت.

در سال ۱۹۵۹، نیروی هوایی ایالات متحده، در مورد از دست دادن خلبانان در خاک دشمن نگران شد، بنابراین شروع به برنامه‌ریزی برای استفاده از هواپیماهای بدون سرنشین کرد. اوت ۱۹۶۴ درگیری در خلیج تونکین بین واحدهای نیروی دریایی ایالات متحده و نیروی دریایی ویتنام شمالی، آغازگر اعزام پهپادهای طبقه‌بندی‌شدهٔ آمریکایی (رایان مدل ۱۴۷، رایان AQM-91 فایرفلای، لاکهید دی_21  به جنگ ویتنام شد.  زمانی که دولت چین تصویری از پهپادهای ایالات متحده از طریق شبکه جهانی تصویر، نشان داد.

جنگ فرسایشی (۱۹۶۷–۱۹۷۰) برجسته‌ترین نبردی است که معرفی پهپادهایی با دوربین‌های شناسایی در مبارزه در خاورمیانه است.

در سال ۱۹۷۳ جنگ یوم کیپور اسرائیل از هواپیماهای بدون سرنشین به عنوان طعمه برای تحریک نیروهای مخالف به منظور هدر رفتن موشک‌های دشمن استفاده کرد.

در سال ۱۹۷۳ ارتش ایالات متحده رسماً تأیید کرد که آن‌ها از هواپیماهای بدون سرنشین در جنوب شرقی آسیا (ویتنام) استفاده کرده‌اند. بیش از ۵۰۰۰ نیروی هوایی ایالات متحده کشته شده‌اند و بیش از ۱۰۰۰ نفر از آنان از دست رفته یا دستگیر شدند.به گفته نیروی هوایی ایالات متحده ژنرال جورج اس. براون، فرمانده، فرماندهی سیستم نیروی هوایی، در سال ۱۹۷۲، «تنها دلیلی که ما به (پهپاد) نیاز داریم این است که ما نمی‌خواهیم در کابین خلبان انسانی باشد.»

از سال ۲۰۱۲، نیروی هوایی ایالات متحده ۷۴۹۴ پهپاد - تقریباً یک سوم هواپیماهای نیروی هوایی ایالات متحده را به کار گرفته‌است.سازمان سیا نیز از پهپاد استفاده می‌کند.طبق آمار در سال ۲۰۱۳ حداقل ۵۰ کشور پهپاد استفاده می‌کردند. چین، ایران، اسرائیل و سایرین، خود آنان را طراحی و ساخته‌اند.

کاربرد

پهپادها هم‌اکنون به‌طور گسترده در زمینه‌های مخابرات، ناوبری جهانی تحقیقات هواشناسی، جغرافیایی و جاسوسی به کار گرفته شده‌اند.

از مصارف غیرنظامی پهپادها نیز می‌توان به عنوان نمونه به حادثه فوکوشیمایِ ژاپن که از پهپادها برای بررسی آسیب‌های وارده به این نیروگاه استفاده شد اشاره نمود. پهپادها نقش مهم و تأثیرگذاری در شناسایی و ردیابی کشتی‌هایی که به صید غیرقانونی موجودات دریایی نظیر ماهی می‌پردازند یا خاموش کردن آتش‌سوزی‌ها و جایی که پرواز برای خلبان خطر دارد، ایفا می‌کنند. اما به تازگی وظیفه غیرنظامی تازه‌ای برای پهپادها در نظر گرفته شده تا به ایفای نقش متفاوتی بپردازند. شرکت‌های معروف آمازون، گوگل و ای بی اقدام به طراحی و آزمایش پهپادهای ترابری نموده‌اند. از ویژگی‌های بارز این طرح می‌شود به بالارفتن سرعت تحویل سفارش‌ها به مشتریان اشاره کرد.

اکنون در اروپا پهپادهای هلندی نقش قابل توجهی در قالب نیروهای امداد و نجات، اورژانس و آمبولانس ایفا می‌نمایند و به کمک مصدومان و زخمی‌ها می‌شتابند. در همهٔ کشورهای جهان از جمله کشورهای اروپایی بسیاری از بیماران و آسیب دیدگان اورژانسی که نیازمند خدمات درمانی فوری هستند به دلیل عدم واکنش سریع امدادگران به موقع به مراکز درمانی نمی‌رسند.

انواع پهپاد

پهپادها را می‌توان به اشکال مختلف دسته‌بندی کرد

از نظر قابلیت حمل و ابعاد سه دسته‌بندی وجود دارد

  • پهپادهای بسیار کوچک که حتی در حد چند گرم وزن دارند 
  • پهپادهای مینیاتوری که کمتر از ۲۵ کیلوگرم وزن دارند.
  • پهپادهای سنگین

از نظر ساختار شکلی هم می‌توان پهپادها را به دسته‌بندی زیر تفکیک کرد

  • پهپاد با بال ثابت (fix wing) که عملکردی مشابه هواپیماهای بال ثابت دارند.
  • پهپاد مبتنی بر ملخ (Multi rotor) که عملکردی مشابه چرخبال‌ها دارند.

از نظر کاربرد هم می‌توان پهپادها را در چهار دسته زیر قرارداد:

  • پهپادهای نظامی که امکان حمله به اهداف زمینی یا هوایی را دارند
  • پهپادهای تجسسی و جاسوسی
  • پهپادهای پشتیبانی و لجستیکی
  • پهپادهای غیرنظامی و تجاری

پهپاد در ایران

پهپاد در ایران عمری کمتری از ۴۰ سال دارد. اگرچه گفته می‌شود که در یکی از پایگاه‌های نظامی ایران از پیش از انقلاب اسلامی چند فروند پهپاد هدف وجود داشته است، اما هیچگاه دیده نشد که آن پهپاد‌ها در بحبوحه جنگ تحمیلی و یا قبل و بعد از آن به پرواز درآیند.

نخستین بار در اواخر سال ۱۳۶۲ به گوش فرماندهان سپاه رسید که افرادی در جهاد دانشگاهی اصفهان اقدام به طراحی و ساخت پرنده‌های کوچکی کرده‌اند که می‌توانند از مواضع دشمن عکسبرداری کنند. فرشید سعیدی و مسعود زاهدی از جمله افرادی بودند که در جهاد دانشگاهی اصفهان بنا بر علاقه شخصی خود اقدام به ساخت پهپاد کرده بودند که مداومت و ارتفاع پروازی و سرعت‌شان به نسبت پهپاد‌های امروز بسیار کم بود.

آنان برای عکسبرداری هم از دوربین‌های ساده‌ای که آن زمان در بازار موجود بود، استفاده می‌کردند. اولین دوربین‌ها ۱۱۰ و ۱۳۵ و از مدل آلپا بودند. هر حلقه فیلم دوربین نیز ۳۸ تایی بود. بعد‌ها در پهپاد‌های دیگر از دوربین‌های U۱ هم استفاده شد.

سازندگان اولین پهپاد‌های ایرانی برای عملیاتی شدن پرنده‌ها به جبهه‌های جنگ رفتند و در آنجا با گردان پهپادی رعد سپاه همکاری و به رفع برخی از ایرادات پهپاد‌ها پرداختند.

با توسعه استفاده از پهپاد برای عملیات‌های شناسایی در جبهه‌های جنگ و سازمان یافتن گردان پهپادی رعد در سپاه، ضرورت شکل‌گیری واحدی برای طراحی و ساخت پرنده‌های هدایت پذیر از راه دور در وزارت سپاه به وجود آمد. صنایع هوایی قدس سپاه در سال ۱۳۶۴ با این هدف شکل گرفت و «صادق عمل‌نیک» که ارتباط خوبی با نیرو‌های گردان رعد سپاه داشت به عنوان اولین مسئول صنایع قدس انتخاب شد.

اولین محصول صنایع قدس، پهپاد "تلاش" بود. گرچه مقدمات ابتدایی ساخت این پهپاد توسط جهاد دانشگاهی اصفهان انجام گرفته بود، اما توسط صنایع قدس ارتقا یافت و ساخته شد. پهپاد تلاش توسط رادیوکنترل هدایت می‌شد و بیشینه سرعتش نیز ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت بود. این پهپاد نیز همچون پهپاد‌های مدل ساده، کوچک و بدون پیچیدگی‌های خاصی بود.

از پهپاد تلاش، ۲ مدل تولید شد که تفاوت‌هایی با یکدیگر داشتند. پهپاد «تلاش ۱»، دارای چرخ برای نشست و برخاست بود. اما پهپاد «تلاش ۲» که با نام «هدف ۳ هزار» نیز شناخته می‌شود، سرعت و مانورپذیری بیشتری نسبت به پهپاد تلاش یک داشت. این مدل پهپاد برای برخاستن از پرتابگر JATO (پرتابگر گاز فشرده) و برای نشستن از چتر استفاده می‌کرد. تلاش ۲، بیشترین سرعتش ۱۴۰ کیلومتر بر ساعت، حداکثر شعاع عملیاتیش ۵ کیلومتر، سقف پروازیش ۲ هزار و ۷۰۰ متر و مداومت پروازیش ۴۵ دقیقه بود.

صنایع هوایی قدس همچنین در سال‌های دفاع مقدس موفق به ساخت پهپاد «مهاجر» شد. صنایع قدس پس از ادغام وزارت سپاه با وزارت دفاع، تا سال ۱۳۷۶ زیر نظر موسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی به کار خود ادامه داد. صنایع قدس پس از آن از ساصد جدا شد و به سازمان صنایع هوایی نیرو‌های مسلح پیوست.

ساخت پرنده‌های بدون سرنشین توسط صنایع قدس تنها به سال‌های دفاع مقدس محدود نشد و پس از آن نیز ادامه یافت و پهپاد‌های شناسایی، مراقبت و رزمی ساخته شد که مهمترین آن‌ها پهپاد‌های خانواده مهاجر است. صنایع هوایی قدس علاوه بر طراحی و ساخت پهپاد، تولید و بهسازی انواع ملخ، چتر‌های نجات و چتر‌های فرود خودکار و غیر خودکار، طراحی و ساخت ایستگاه‌های کنترل زمینی (G.C.S)، سیستم‌های الکترونیک پروازی، تصویربرداری هوایی، هدف‌یابی، ردگیری و رهیابی اپتیکی، اویونیکی و ... را برعهده دارد.

علاوه بر صنایع هوایی قدس، شرکت هواپیماسازی ایران (هسا) نیز که وابسته به وزارت دفاع است، اقدام به طراحی و ساخت هواپیما‌های بدون سرنشین و سامانه‌های مرتبط با آن می‌کند.